Risale-i Nur Meşveret Cemaati Kimdir? Tarihçesi, Yapısı ve Bugünkü Hizmet Anlayışı
Risale-i Nur hareketinin içindeki farklı grupları ilk kez araştıran birinin kafasının karışması çok normal. “Meşveret Cemaati”, “Yeni Asya”, “Yazıcılar”, “Okuyucular” gibi isimler bazen birbirinin yerine kullanılıyor; oysa tarihleri, teşkilatlanma biçimleri ve özellikle siyasete ve neşriyata bakışları bakımından aralarında önemli farklar var.
Meşveret Cemaati'ni anlamanın en sağlıklı yolu, onu tek başına ortaya çıkmış bağımsız bir dinî hareket gibi değil, Bediüzzaman Said Nursî'nin vefatından sonra şekillenen Nurculuk içerisindeki tarihî bir yapılanma olarak ele almak. Akademik çalışmalarda da Meşveret Cemaati, Nurculuk hareketinin zaman içinde farklı kollara ayrılması bağlamında inceleniyor. Isamveri+1
Burada önemli bir ayrıntı var: “Meşveret Cemaati” adı, her zaman resmî bir kurumun adı anlamına gelmiyor. Nitekim Yeni Asya'nın kendi açıklamalarında Nur cemaatinin bir dernek veya üyelik sistemi bulunan klasik bir kuruluş olmadığı özellikle belirtiliyor. YENİ ASYA - Gerçekten haber verir
Meşveret Cemaati nasıl ortaya çıktı?
Hikâyenin başlangıcında Said Nursî ve Risale-i Nur hareketi var. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Said Nursî maddesine göre Risale-i Nur hareketinin temelleri 1926'da Nursî'nin Barla döneminde şekillendi. 1960'taki vefatından sonra ise hareket, farklı hizmet anlayışları ve organizasyon modelleri geliştiren kollara ayrıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi
“Meşveret” kavramının burada özel bir anlamı bulunuyor. Kelime günlük dilde “istişare, danışma” demek. Fakat bu çevrede mesele yalnızca birkaç kişinin fikir alışverişinde bulunması değil; cemaat adına kararların şahıs merkezli olmaktan çıkarılıp ortak istişare mekanizmalarıyla alınması şeklinde anlaşılmış.
2020'de Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan Abdullah Yargı'nın araştırması, Said Nursî'nin vefatından sonra Ceylan Çalışkan, Zübeyir Gündüzalp, Said Özdemir, Mustafa Sungur, Hüsnü Bayram, Tahirî Mutlu ve Abdullah Yeğin gibi yakın talebelerin oluşturduğu istişare heyetinin bu süreçte önemli rol oynadığını aktarıyor. Araştırmacı bunu Max Weber'in kavramlarıyla, karizmatik otoritenin ölüm sonrasında kurumsal bir düzene dönüştürülmesi açısından değerlendiriyor. DergiPark
Buradaki kritik nokta şu: Bir liderin hayatta olmadığı bir harekette “kim karar verecek?” sorusuna verilen cevap, Meşveret anlayışının temelini oluşturuyor.
1980'ler neden bu kadar önemli?
Meşveret Cemaati'nin bugünkü kimliğini anlamak için 1980'ler atlanamaz.
İSAM tarafından yayımlanan İlyas Üzüm'ün çalışmasında, 1983 yılında Yeni Asya çevresinden ayrılan ve Mustafa Sungur ile Bayram Yüksel gibi Said Nursî'nin hayattayken yanında bulunmuş isimlerin öncülük ettiği kesim “Meşveret Cemaati” olarak tanımlanıyor. Bu grubun İstanbul'daki kısmı bir dönem Yeni Nesil gazetesi çevresinde toplanmış, gazetenin kapanmasının ardından ağırlığını yayınevi, medrese ve Risale-i Nur merkezli faaliyetlere vermiş. Isamveri
Fakat bu ayrılığı yalnızca “bir grup diğerinden ayrıldı” şeklinde okumak eksik olur.
1980 askerî darbesi sonrasında Türkiye'deki siyasal atmosfer, Nurcu gruplar arasındaki farklılıkları da görünür hâle getirdi. Akademik literatürde Meşveret çevresi ile Yeni Asya çevresinin özellikle siyasete yaklaşım konusunda ayrıştığı belirtiliyor. Yargı'nın araştırması, bu ayrışmanın daha sonra Yeni Asya grubunun ayrı bir çizgi olarak belirginleşmesine yol açtığını aktarıyor. DergiPark
Bu nedenle “Meşveret Cemaati siyasetten tamamen kopuk mudur?” sorusuna basit bir evet-hayır cevabı vermek tarihsel tabloyu kaçırır. Daha doğru ifade, siyaseti cemaatin temel faaliyet alanı hâline getirmeme ve doğrudan parti siyasetine mesafe koyma eğiliminin belirgin olduğudur. Buna rağmen Türkiye'deki siyasî gelişmeler, tarih boyunca bu yapının iç tartışmalarının dışında kalmamıştır.
Meşveret sisteminin pratikte anlamı nedir?
Yeni Asya'nın kendi açıklamasında “Meşveret Sistemi” cemaat hizmetlerinin temel karar mekanizması olarak tarif ediliyor. Yerel hizmet mahallerinde meşveret heyetlerinin bulunduğu, daha üst düzeyde de umumî meşveret heyetlerinin karar alma işlevi gördüğü ifade ediliyor. Ayrıca herhangi bir kişinin tek başına bütün cemaati temsil eden bir otorite olmadığı vurgulanıyor. YENİ ASYA - Gerçekten haber verir
Bu yapı sosyoloji açısından oldukça ilginç.
Çünkü klasik karizmatik liderlik modelinde kararların merkezinde güçlü bir şahıs bulunabilir. Burada ise ideal model, şahıstan ziyade “şahs-ı mânevî” ve istişare kavramları etrafında kuruluyor.
Bunun günlük hayattaki karşılığı ne?
Bir mahallede ders yapılacaksa, bir öğrenci hizmeti organize edilecekse, bir yayın faaliyetine başlanacaksa veya cemaat adına açıklama yapılacaksa, kararın kişisel tercihten ziyade meşveret yoluyla belirlenmesi bekleniyor. Bu, teoride kişiye bağımlılığı azaltan bir mekanizma.
Ama bunun başka bir yüzü de var: Çok sayıda kişinin katıldığı karar mekanizmalarında süreçler daha yavaş ilerleyebilir. Üstelik fikir ayrılıkları tamamen ortadan kalkmaz. Tam tersine, karar yetkisinin kimde olduğu sorusu bazen daha büyük tartışmalara dönüşebilir.
Nitekim akademik araştırmalar, Meşveret içerisinde de vakıflar ile meşveret üyeleri arasında zaman zaman gerilimler yaşandığını aktarıyor. DergiPark
Yani “meşveret var, dolayısıyla bütün problemler çözülüyor” demek de gerçekçi olmaz.
Medreseler ve vakıflık sistemi neden önemli?
Meşveret Cemaati denildiğinde sadece toplantı yapan bir topluluktan söz etmiyoruz. Önemli bir diğer unsur, Risale-i Nur dershaneleri/medreseleri ve vakıflık sistemi.
2020 tarihli akademik araştırmaya göre üniversite öğrencilerinin kaldığı bazı cemaat evleri aynı zamanda Risale-i Nur okumalarının yapıldığı mekânlar olarak işlev görüyor. “Vakıf” olarak adlandırılan kişiler ise hizmet faaliyetlerine daha yoğun biçimde zaman ayırabiliyor. DergiPark
Araştırmada verilen rakamlar özellikle dikkat çekici. Bir görüşmeci bütün Nurcu gruplardaki vakıf sayısının yaklaşık 1.500-2.000 kişi olabileceğini tahmin etmiş. Aynı çalışmada, Ahmet Selim Demiryürek'in 2017 tarihli yüksek lisans tezinde Meşveret Cemaati içerisindeki vakıf sayısının 3.000-4.000 aralığında tahmin edildiği aktarılıyor. Ancak araştırmacı bu sayıların kesin istatistik olmadığının altını çiziyor. DergiPark
Burada rakamların nasıl okunması gerektiği önemli.
3.000-4.000 rakamını “Meşveret Cemaati'nin toplam üye sayısı” olarak anlamak yanlış olur. Bu, belirli bir hizmet biçiminde aktif olduğu tahmin edilen vakıflara ilişkin bir sayı. Cemaatin derslerine katılan, yayınlarını takip eden, öğrenci evlerinde kalan veya aile çevresinde bu hizmetlerle ilişki kuran insanların tamamı bu rakama dahil değil.
Dolayısıyla “Meşveret Cemaati kaç kişidir?” sorusuna güvenilir ve güncel bir toplam sayı vermek mümkün görünmüyor. Zaten kendi açıklamalarında da cemaatin klasik anlamda üye kaydı olan bir kurum olmadığı belirtiliyor. YENİ ASYA - Gerçekten haber verir
Erkekler ve kadınlar açısından mesele nasıl farklılaşabiliyor?
Bu konuya bakarken “erkekler şöyle düşünür, kadınlar böyle düşünür” gibi kalıplara düşmemek gerekiyor. Cinsiyet, tek başına insanların bakış açısını belirleyen bir değişken değil. Eğitim, yaş, aile durumu, meslek, cemaat içindeki sorumluluk ve kişisel deneyim çok daha açıklayıcı olabilir.
Bununla birlikte cemaat hayatının farklı kişiler üzerindeki etkisini tartışırken iki perspektif özellikle birlikte düşünülmeli.
Erkeklerin yoğun biçimde vakıflık, dershane, organizasyon ve meşveret görevlerinde bulunduğu örneklerde mesele bazen zaman yönetimi, eğitim, meslek, ekonomik sürdürülebilirlik ve evlilik gibi oldukça pratik sonuçlar üzerinden tartışılıyor. Akademik araştırmada vakıflıktan ayrılma nedenleri arasında evlilik, meslek sahibi olma isteği ve harekete yönelik adanmışlık hissinin azalması özellikle öne çıkıyor. Araştırmacı bunu yedi kişiyle yapılan derinlemesine görüşmeler üzerinden aktarıyor. DergiPark
Risale-i Nur hareketinin içindeki farklı grupları ilk kez araştıran birinin kafasının karışması çok normal. “Meşveret Cemaati”, “Yeni Asya”, “Yazıcılar”, “Okuyucular” gibi isimler bazen birbirinin yerine kullanılıyor; oysa tarihleri, teşkilatlanma biçimleri ve özellikle siyasete ve neşriyata bakışları bakımından aralarında önemli farklar var.
Meşveret Cemaati'ni anlamanın en sağlıklı yolu, onu tek başına ortaya çıkmış bağımsız bir dinî hareket gibi değil, Bediüzzaman Said Nursî'nin vefatından sonra şekillenen Nurculuk içerisindeki tarihî bir yapılanma olarak ele almak. Akademik çalışmalarda da Meşveret Cemaati, Nurculuk hareketinin zaman içinde farklı kollara ayrılması bağlamında inceleniyor. Isamveri+1
Burada önemli bir ayrıntı var: “Meşveret Cemaati” adı, her zaman resmî bir kurumun adı anlamına gelmiyor. Nitekim Yeni Asya'nın kendi açıklamalarında Nur cemaatinin bir dernek veya üyelik sistemi bulunan klasik bir kuruluş olmadığı özellikle belirtiliyor. YENİ ASYA - Gerçekten haber verir
Meşveret Cemaati nasıl ortaya çıktı?
Hikâyenin başlangıcında Said Nursî ve Risale-i Nur hareketi var. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Said Nursî maddesine göre Risale-i Nur hareketinin temelleri 1926'da Nursî'nin Barla döneminde şekillendi. 1960'taki vefatından sonra ise hareket, farklı hizmet anlayışları ve organizasyon modelleri geliştiren kollara ayrıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi
“Meşveret” kavramının burada özel bir anlamı bulunuyor. Kelime günlük dilde “istişare, danışma” demek. Fakat bu çevrede mesele yalnızca birkaç kişinin fikir alışverişinde bulunması değil; cemaat adına kararların şahıs merkezli olmaktan çıkarılıp ortak istişare mekanizmalarıyla alınması şeklinde anlaşılmış.
2020'de Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan Abdullah Yargı'nın araştırması, Said Nursî'nin vefatından sonra Ceylan Çalışkan, Zübeyir Gündüzalp, Said Özdemir, Mustafa Sungur, Hüsnü Bayram, Tahirî Mutlu ve Abdullah Yeğin gibi yakın talebelerin oluşturduğu istişare heyetinin bu süreçte önemli rol oynadığını aktarıyor. Araştırmacı bunu Max Weber'in kavramlarıyla, karizmatik otoritenin ölüm sonrasında kurumsal bir düzene dönüştürülmesi açısından değerlendiriyor. DergiPark
Buradaki kritik nokta şu: Bir liderin hayatta olmadığı bir harekette “kim karar verecek?” sorusuna verilen cevap, Meşveret anlayışının temelini oluşturuyor.
1980'ler neden bu kadar önemli?
Meşveret Cemaati'nin bugünkü kimliğini anlamak için 1980'ler atlanamaz.
İSAM tarafından yayımlanan İlyas Üzüm'ün çalışmasında, 1983 yılında Yeni Asya çevresinden ayrılan ve Mustafa Sungur ile Bayram Yüksel gibi Said Nursî'nin hayattayken yanında bulunmuş isimlerin öncülük ettiği kesim “Meşveret Cemaati” olarak tanımlanıyor. Bu grubun İstanbul'daki kısmı bir dönem Yeni Nesil gazetesi çevresinde toplanmış, gazetenin kapanmasının ardından ağırlığını yayınevi, medrese ve Risale-i Nur merkezli faaliyetlere vermiş. Isamveri
Fakat bu ayrılığı yalnızca “bir grup diğerinden ayrıldı” şeklinde okumak eksik olur.
1980 askerî darbesi sonrasında Türkiye'deki siyasal atmosfer, Nurcu gruplar arasındaki farklılıkları da görünür hâle getirdi. Akademik literatürde Meşveret çevresi ile Yeni Asya çevresinin özellikle siyasete yaklaşım konusunda ayrıştığı belirtiliyor. Yargı'nın araştırması, bu ayrışmanın daha sonra Yeni Asya grubunun ayrı bir çizgi olarak belirginleşmesine yol açtığını aktarıyor. DergiPark
Bu nedenle “Meşveret Cemaati siyasetten tamamen kopuk mudur?” sorusuna basit bir evet-hayır cevabı vermek tarihsel tabloyu kaçırır. Daha doğru ifade, siyaseti cemaatin temel faaliyet alanı hâline getirmeme ve doğrudan parti siyasetine mesafe koyma eğiliminin belirgin olduğudur. Buna rağmen Türkiye'deki siyasî gelişmeler, tarih boyunca bu yapının iç tartışmalarının dışında kalmamıştır.
Meşveret sisteminin pratikte anlamı nedir?
Yeni Asya'nın kendi açıklamasında “Meşveret Sistemi” cemaat hizmetlerinin temel karar mekanizması olarak tarif ediliyor. Yerel hizmet mahallerinde meşveret heyetlerinin bulunduğu, daha üst düzeyde de umumî meşveret heyetlerinin karar alma işlevi gördüğü ifade ediliyor. Ayrıca herhangi bir kişinin tek başına bütün cemaati temsil eden bir otorite olmadığı vurgulanıyor. YENİ ASYA - Gerçekten haber verir
Bu yapı sosyoloji açısından oldukça ilginç.
Çünkü klasik karizmatik liderlik modelinde kararların merkezinde güçlü bir şahıs bulunabilir. Burada ise ideal model, şahıstan ziyade “şahs-ı mânevî” ve istişare kavramları etrafında kuruluyor.
Bunun günlük hayattaki karşılığı ne?
Bir mahallede ders yapılacaksa, bir öğrenci hizmeti organize edilecekse, bir yayın faaliyetine başlanacaksa veya cemaat adına açıklama yapılacaksa, kararın kişisel tercihten ziyade meşveret yoluyla belirlenmesi bekleniyor. Bu, teoride kişiye bağımlılığı azaltan bir mekanizma.
Ama bunun başka bir yüzü de var: Çok sayıda kişinin katıldığı karar mekanizmalarında süreçler daha yavaş ilerleyebilir. Üstelik fikir ayrılıkları tamamen ortadan kalkmaz. Tam tersine, karar yetkisinin kimde olduğu sorusu bazen daha büyük tartışmalara dönüşebilir.
Nitekim akademik araştırmalar, Meşveret içerisinde de vakıflar ile meşveret üyeleri arasında zaman zaman gerilimler yaşandığını aktarıyor. DergiPark
Yani “meşveret var, dolayısıyla bütün problemler çözülüyor” demek de gerçekçi olmaz.
Medreseler ve vakıflık sistemi neden önemli?
Meşveret Cemaati denildiğinde sadece toplantı yapan bir topluluktan söz etmiyoruz. Önemli bir diğer unsur, Risale-i Nur dershaneleri/medreseleri ve vakıflık sistemi.
2020 tarihli akademik araştırmaya göre üniversite öğrencilerinin kaldığı bazı cemaat evleri aynı zamanda Risale-i Nur okumalarının yapıldığı mekânlar olarak işlev görüyor. “Vakıf” olarak adlandırılan kişiler ise hizmet faaliyetlerine daha yoğun biçimde zaman ayırabiliyor. DergiPark
Araştırmada verilen rakamlar özellikle dikkat çekici. Bir görüşmeci bütün Nurcu gruplardaki vakıf sayısının yaklaşık 1.500-2.000 kişi olabileceğini tahmin etmiş. Aynı çalışmada, Ahmet Selim Demiryürek'in 2017 tarihli yüksek lisans tezinde Meşveret Cemaati içerisindeki vakıf sayısının 3.000-4.000 aralığında tahmin edildiği aktarılıyor. Ancak araştırmacı bu sayıların kesin istatistik olmadığının altını çiziyor. DergiPark
Burada rakamların nasıl okunması gerektiği önemli.
3.000-4.000 rakamını “Meşveret Cemaati'nin toplam üye sayısı” olarak anlamak yanlış olur. Bu, belirli bir hizmet biçiminde aktif olduğu tahmin edilen vakıflara ilişkin bir sayı. Cemaatin derslerine katılan, yayınlarını takip eden, öğrenci evlerinde kalan veya aile çevresinde bu hizmetlerle ilişki kuran insanların tamamı bu rakama dahil değil.
Dolayısıyla “Meşveret Cemaati kaç kişidir?” sorusuna güvenilir ve güncel bir toplam sayı vermek mümkün görünmüyor. Zaten kendi açıklamalarında da cemaatin klasik anlamda üye kaydı olan bir kurum olmadığı belirtiliyor. YENİ ASYA - Gerçekten haber verir
Erkekler ve kadınlar açısından mesele nasıl farklılaşabiliyor?
Bu konuya bakarken “erkekler şöyle düşünür, kadınlar böyle düşünür” gibi kalıplara düşmemek gerekiyor. Cinsiyet, tek başına insanların bakış açısını belirleyen bir değişken değil. Eğitim, yaş, aile durumu, meslek, cemaat içindeki sorumluluk ve kişisel deneyim çok daha açıklayıcı olabilir.
Bununla birlikte cemaat hayatının farklı kişiler üzerindeki etkisini tartışırken iki perspektif özellikle birlikte düşünülmeli.
Erkeklerin yoğun biçimde vakıflık, dershane, organizasyon ve meşveret görevlerinde bulunduğu örneklerde mesele bazen zaman yönetimi, eğitim, meslek, ekonomik sürdürülebilirlik ve evlilik gibi oldukça pratik sonuçlar üzerinden tartışılıyor. Akademik araştırmada vakıflıktan ayrılma nedenleri arasında evlilik, meslek sahibi olma isteği ve harekete yönelik adanmışlık hissinin azalması özellikle öne çıkıyor. Araştırmacı bunu yedi kişiyle yapılan derinlemesine görüşmeler üzerinden aktarıyor. DergiPark